SĄDECKA LISTA SONDERAKTION KRAKAU - w 80. rocznicę Aktion gegen Universitas-Professoren

W czasie akcji specjalnej „Kraków” aresztowany 183 osoby związane ze środowiskiem naukowym Krakowa. Wydarzenia z 6 listopada 1939 r. rozpoczęły okres prześladowania elity intelektualnej Polski. Oto lista aresztowanych, których losy były związane z Nowym Sączem i Sądecczyzną.

Kazimierz Dobrowolski (1894 – 1987) – wybitny socjolog i etnolog, członek wielu organizacji naukowych. Ukończył Gimnazjum św. Jacka w Krakowie, do  1914 r. studiował na UJ, potem w Wiedniu (do 1916 r.). W 1919 r. został doktorem. W 1920 r. działał w komitecie plebiscytowym na Spiszu, w Nowym Targu. Do 1925 r. studiował antropogeografię i socjologię na Sorbonie w Paryżu, a następnie w latach 30. antropologię społeczną na London School of Economics. Jednocześnie pracował do 1935 r. w Bibliotece Jagiellońskiej. W 1932 r. uzyskał habilitację, a od 1935 r. wykładał na UJ. Po pobycie w obozie Sachsenhausen (został zwolniony 8 lutego 1940 r.) wrócił do Krakowa, gdzie działał w tajnym nauczaniu uniwersyteckim. Po wojnie nadal pracował na uczelni, a w 1946 r. został profesorem. Działał m.in. w Polskiej Akademii Nauk. Był honorowym przewodniczącym Komisji Socjologicznej Oddziału PAN w Krakowie. Organizował i pełnił funkcję dyrektora Wyższej Szkoły Nauk Społecznych Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych w Krakowie (1946–1950). Członek wielu organizacji, miał zasługi na polu walki z alkoholizmem. Zasłynął jako twórca metody integralnej w socjologii. Żona profesora, Maria, należała do wybitnych geografów. Dobrowolski został doktorem Honoris Causa Uniwersytetu w Bratysławie, był autorem wielu książek dotyczących antropologii, dziejów osadnictwa, historii religii. Odznaczony wieloma medalami w okresie PRL, a w 1984 r. Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.

Tadeusz Dobrowolski (1899 – 1984) – historyk sztuki. Pochodził z rodziny kolejarskiej, brat Henryka Dobrowolskiego, powojennego prezydenta Krakowa, działacza PZPR; dalszy krewny prof. Kazimierza Dobrowolskiego. Absolwent II Gimnazjum w Nowym Sączu i UJ. Jednocześnie studiował na ASP malarstwo u samego Józefa Mehoffera. Jego obrazy były doceniane podczas licznych wystaw w okresie studiów. Żołnierz 1 PSP, następnie 5 Pułku Piechoty Legionów, brał udział w wojnie z bolszewikami w 1920 r. W 1923 r. został doktorem historii sztuki na UJ, pisząc rozprawę pt. Thorwaldsen i rzeźba epoki pierwszego cesarstwa w Polsce. W 1922 r. został urzędnikiem Oddziału Sztuki i Kultury Województwa Krakowskiego w Krakowie, jednocześnie udzielając się w działalności naukowej, m.in. na PAU. W 1925 r. został dyrektorem Muzeum Miejskiego w Bydgoszczy. Działał tam na polu zachowania wielu dzieł sztuki. W 1927 r. został dyrektorem Muzeum Śląskiego w Katowicach oraz konserwatorem sztuki dla Województwa Śląskiego.  Znacząco rozwinął działalność kierowanych przez niego instytucji. W 1939 r. został aresztowany w Sonderaktion Krakau, umieszczony w więzieniu wrocławskim, a do lutego 1940 r. w Sachsenhausen. Pobyt w obozie dokonał spustoszenia w jego zdrowiu, co szczególnie było widoczne w układzie oddechowym. W międzyczasie zabrano mu jego mieszkanie, bibliotekę z niezwykle cennymi materiałami. W czasie wojny wykładał na tajnym UJ, natomiast utrzymywał się z malowania portretów. Pracował jako biegły do spraw sztuki przy Sądzie Apelacyjnym i kierownik fabryki farb i lakierów.  Po wojnie wrócił na UJ, gdzie już w 1949 r. został profesorem. W latach 1949–1951 był kierownikiem katedry Historii i Teorii Sztuki, a w latach 1951–1969 – kierownikiem Katedry Historii Nowoczesnej.  Od 1950 do 1956 r. był dyrektorem Muzeum Narodowego w Krakowie. Dzięki niemu dokonano renowacji Domu Jana Matejki, Sukiennic i przebudowano Muzeum Czartoryskich. W latach 1964–1984 był redaktorem czasopisma „Folia Historiae Atrium”.  Profesor ma niezwykłe zasługi dla nauki. To on jako pierwszy opracował pełną monografię kultury i sztuki Krakowa, syntezę dziejów malarstwa polskiego i wiele innych. Wielokrotnie odznaczany za swoją działalność. Zmarł 7 marca 1984 r. i został pochowany na cmentarzu rakowickim.

Seweryn Hammer (1883 – 1958) – filolog klasyczny, rodem z Horodenki. Absolwent gimnazjum w Kołomyi i UJ (1905 r.). Pracował w sądeckim I Gimnazjum, a także w Krakowie i Podgórzu, gdzie nauczał łaciny i greki. Jednocześnie wyjeżdżał do Mediolanu, Rzymu i Monachium, gdzie do I wojny światowej się dokształcał. W 1917 r. obronił doktorat, a od 1919 r. pracował na Uniwersytecie w Poznaniu, gdzie w 1921 r. został profesorem. W 1925 przeniósł się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie objął kierownictwo I Katedry Filologii Klasycznej. Po aresztowaniu w ramach Sonderaktion Krakau był więziony w Krakowie i Wrocławiu. Po pobycie w Sachsenhausen został w marcu 1940 r. skierowany do Dachau. W styczniu 1941 r. został zwolniony z obozu i zaangażował się w tajne nauczanie w Krakowie. Po wojnie, do emerytury w 1953 r., pracował na UJ. Członek wielu organizacji naukowych m.in. PAU i PAN, mistrz profesora Kazimierza Kumanieckiego. Autor niemal 50 prac naukowych.

Antoni Hoborski (1879 – 1940) – wybitny polski matematyk. Absolwent Gimnazjum w Tarnowie (skąd pochodził) i Uniwersytetów w Krakowie, Getyndze i Sorbonie. Matematyk w I Gimnazjum w Nowym Sączu. Habilitację uzyskał w 1911 r. Od 1919 r. profesor Akademii Górniczej w Krakowie. Pierwszy rektor uczelni w latach 1920 – 1922. Aresztowany przez Niemców w ramach Sonderaktion Krakau. Trafił do więzienia we Wrocławiu, a następnie został zamęczony w Sachsenhausen. Miesiąc przed śmiercią miał amputowane palce u nóg po ich odmrożeniu. Dzień przed śmiercią Niemcy  zwolnili go z obozu. Zginął 9 lutego 1940 r. Symbolicznym grobem profesora jest urna z ziemią z obozu Sachsenhausen, która znajduje się na AGH w Krakowie.

Ponadto z okolicami Sądecczyzny byli związani: January Zubrzycki (1885-1969) – rodem ze Starej Wsi koło Limanowej, profesor medycyny UJ, po wojnie założyciel Akademii Medycznej w Szczecinie; Karol Starmach (1900-1988) – rodem z Mszany Dolnej, wybitny hydrobiolog, profesor UJ i członek PAN; Zygmunt Grodzieński (1896-1982) – rodem z Limanowej, zoolog, w latach 1956 – 1962 rektor UJ.

Łukasz Połomski